Λαμβάνετε τα άρθρα κάνοντας Like!


Ψυχολογικός Φάρος
alkoolismos

e-Psychology Magazine

Υποχονδρία: η φοβία για την υγεία

Το προφίλ του υποχονδριακού ασθενή είναι εξαιρετικά γνώριμο σε ιατρούς, νοσηλευτές αλλά και σε πολλούς ανθρώπους που ακούν καθημερινά έναν συγγενή ή φίλο να παραπονείται για θέματα υγείας, να αναζητά διαρκώς πληροφορίες περί ιατρικών ζητημάτων αλλά και να αναμένει, σχεδόν πάντα με
βεβαιότητα, τη διάγνωση μιας σοβαρής ασθένειας! Το άγχος που συνοδεύει την εν λόγω συμπτωματολογία είναι υψηλό αλλά και η θεραπευτική αντιμετώπιση πολύπλοκη καθώς ένα ακόμη ιδιαίτερο στοιχείο χαρακτηρίζει τον υποχονδριακό ασθενή: ποτέ δεν πείθεται για την καλή κατάσταση της υγείας του!

Η υποχονδρία, καθώς και άλλες διαταραχές που αφορούν τη μετατροπή ψυχικού άγχους σε σωματικά συμπτώματα, αποτελεί μια σοβαρή και πολύπλοκη ψυχιατρική διαταραχή. Ασθενείς οι οποίοι ανησυχούν με την παραμικρή αφορμή για την κατάσταση της υγείας τους, που επινοούν τη χειρότερη εκδοχή διάγνωσης αλλά και εξέλιξης της νόσου από την οποία «θεωρούν» ότι πάσχουν. Ενας απλός πονοκέφαλος αποτελεί σίγουρα ένδειξη όγκου στον εγκέφαλο, ένα πρήξιμο στο χέρι μια σοβαρή μόλυνση χωρίς καμία πιθανότητα ίασης, ένας πόνος στο στομάχι σαφή διάγνωση έλκους, μια απλή περίπτωση ακμής του δέρματος βέβαιη απόδειξη καρκίνου. Επισκέψεις σε ειδικούς ιατρούς σε τακτά χρονικά διαστήματα, πολλαπλές εξετάσεις, τεστ, ειδικά ή μη, πάντα με αρνητικά αποτελέσματα. Τίποτα δεν επιφέρει όμως έναν εφησυχασμό, μια διαβεβαίωση ότι δεν πρόκειται για μια σοβαρή πάθηση. Κάποιος άλλος, πιο «ειδικός» ιατρός ίσως μπορέσει να εντοπίσει την πραγματική αιτία του προβλήματος! Ισως προέκυψε κάποιο λάθος, ίσως κάτι τους κρύβουν! Και η επώδυνη πορεία του άγχους και των έμμονων ιδεών διαιωνίζεται, ανακυκλώνεται, με σοβαρές επιπτώσεις στην προσωπική, επαγγελματική και κοινωνική ζωή του πάσχοντα.

Σήμερα η έρευνα σχετικά με τα αίτια και τη θεραπεία της υποχονδρίας είναι περιορισμένη. Το γεγονός αυτό δεν διευκολύνει το δύσκολο έργο των ιατρών, ιδιαίτερα της πρωτοβάθμιας περίθαλψης, οι οποίοι αναζητούν πληροφόρηση και ειδική εκπαίδευση προκειμένου να αντιμετωπίσουν τον υψηλό αριθμό ασθενών που εξετάζεται καθημερινά δίχως να διαπιστώνεται κάποια οργανική αιτιότητα. Ποια είναι η κατάλληλη αντιμετώπιση της διαταραχής της υποχονδρίας; Ποια είναι η αιτία του προβλήματος; Μία απάντηση είναι βέβαιη μέχρι σήμερα: η
υποχονδρία αποτελεί μια επώδυνη ψυχική πάθηση!
Επιδημιολογικά στοιχεία

Στατιστικά στοιχεία αναφέρουν ότι ποσοστό 4-6% των ασθενών που επισκέπτονται τον ιατρό τους εκδηλώνουν συμπτώματα υποχονδρίας και ακόμη υψηλότερο πάσχει περιοδικά από ψυχοσωματικές ενοχλήσεις. Υπέρμετρη ενασχόληση με θέματα υγείας συναντάται ευρέως: 10-20% των οργανικά υγιών ατόμων και 45% των ατόμων που δεν πάσχουν από κάποια ψυχιατρική διαταραχή εμφανίζουν σχετική συμπτωματολογία. Παράλληλα τονίζεται ότι τα στατιστικά δεδομένα περί υποχονδρίας δεν είναι πάντοτε αντιπροσωπευτικά: πολλά περιστατικά δεν καταγράφονται από τους θεράποντες γιατρούς (δεν αναφέρονται ως «πρόβλημα») και άλλα δεν αναζητούν ποτέ βοήθεια (υποχονδριακοί ασθενείς που δεν επισκέπτονται τον ιατρό για να μη μάθουν ποτέ τη σοβαρή ασθένεια από την οποία πάσχουν!).
Η υποχονδρία εκδηλώνεται σε υψηλότερο ποσοστό κατά την ενήλικη ζωή του ατόμου (δεν παρατηρείται διαφοροποίηση σε σχέση με το φύλο). Ο συσχετισμός υποχονδρίας και φυλής ή εθνικότητας δεν έχει διερευνηθεί. Τονίζεται όμως η σημασία του συγκεκριμένου πολιτισμικού πλαισίου στην εκδήλωση της διαταραχής. Πράγματι, κάθε κοινωνία ορίζει και κατανοεί με διαφορετικό τρόπο την έννοια της ασθένειας, του πόνου, της περίθαλψης κοκ. Επίσης, το μορφωτικό επίπεδο και η επαγγελματική ιδιότητα ενός ατόμου επηρεάζουν καθοριστικά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται την έννοια της «νόσου», της επικινδυνότητας, της πρόληψης κλπ. Για παράδειγμα, παρατηρείται συχνά φοιτητές ιατρικής ή και επαγγελματίες ιατροί να εκδηλώνουν οι ίδιοι συμπτώματα υποχονδρίας. Τέλος, σημαντικό ρόλο παίζει και το βιοτικό επίπεδο ενός λαού. Νορβηγός ιατρός-συγγραφέας τονίζει χαρακτηριστικά ότι η αύξηση εκδήλωσης της διαταραχής της υποχονδρίας σχετίζεται άμεσα με την ευημερία που απολαμβάνουν οι σύγχρονες κοινωνίες. Οι Βίκινγκς, για παράδειγμα, δεν είχαν χρόνο να ασχοληθούν με έναν πονοκέφαλο ή με έναν απλό πόνο στο στομάχι! O αγώνας για επιβίωση είχε απόλυτη προτεραιότητα!

Κλινική εικόνα
Κύριο χαρακτηριστικό της υποχονδρίας αποτελεί η έμμονη ιδέα του ασθενή ότι πάσχει από μια πολύ σοβαρή ασθένεια. Η πεποίθησή του αυτή βασίζεται σε προσωπική εκτίμηση αλλά και στις πληροφορίες που έχει συλλέξει ο ίδιος σχετικά με θέματα υγείας. Πράγματι, ο υποχονδριακός ασθενής δεν υποφέρει από τα οργανικά συμπτώματα ή τον πόνο που βιώνει. Η ανησυχία του αφορά κυρίως τη διάγνωση της ασθένειας και όχι την ίαση αυτής. Παράλληλα, ο ίδιος συνειδητοποιεί την υπερβολική ανησυχία που τον διακατέχει και την πιθανότητα να είναι πράγματι υγιής, παρόλα αυτά η έμμονη ιδέα της ασθένειας «εισβάλει» και «κυριαρχεί» στη σκέψη του χωρίς να είναι σε θέση να την ελέγξει!
Τα συμπτώματα της υποχονδρίας αναφέρονται σε διάφορα όργανα ή λειτουργίες του ανθρώπινου σώματος που μπορεί να «νοσούν» παράλληλα ή εναλλασσόμενα: στομάχι, άνω και κάτω άκρα, αναπνευστική οδός κλπ. Η εμμονή περί μιας σοβαρής ασθένειας μπορεί να αφορά και ένα συγκεκριμένο όργανο του σώματος, για παράδειγμα την καρδιά, και ο ασθενής να θεωρεί ότι πάσχει από μόνιμη βλάβη σε αυτό. Ασήμαντες ενοχλήσεις, όπως μια μικρή πληγή ή ένα κρυολόγημα, εκκινούν υψηλό βαθμό ανησυχίας και ο ατέρμονος δρόμος του άγχους διαιωνίζεται και ανακυκλώνεται. Η εξέλιξη της διαταραχής της υποχονδρίας μπορεί να είναι χρόνια, με περιοδικές εξάρσεις των συμπτωμάτων.

Ο πάσχων αναρρώνει περιστασιακά μέχρι την έναρξη ενός νέου φαύλου κύκλου ανησυχίας και έμμονης ενασχόλησης με ασθένειες.
Η προσπάθεια εντοπισμού της διάγνωσης της ασθένειας οδηγεί τον πάσχοντα σε μια πληθώρα ιατρικών επισκέψεων, εξετάσεων κλπ. που υποδεικνύουν όμως πάντα μια αρνητική απάντηση. Σε ορισμένες περιπτώσεις εντοπίζεται παράλληλα ένα οργανικό πρόβλημα το οποίο όμως δεν δικαιολογεί ή δεν σχετίζεται σε καμία περίπτωση με τα εν λόγω συμπτώματα. Η αρνητική απάντηση του ιατρού δεν καλύπτει τον ασθενή, τον γεμίζει καχυποψία, άγχος, κάτι του κρύβουν και η αρρώστια του διαρκώς χειροτερεύει! Ερωτηματικά τίθενται αν κάποιος άλλος ιατρός, πιο «ειδικός», πιο έμπειρος θα μπορούσε να τον βοηθήσει. Και έτσι συνεχίζεται η μακρόχρονη έρευνα αγοράς ιατρικής περίθαλψης, ακόμη και επισκέψεων στα επείγοντα περιστατικά των νοσοκομείων, με ταυτόχρονη ψυχική και σωματική εξουθένωση του ίδιου, των οικείων του αλλά και του αρμόδιου ιατρικού προσωπικού.

Συμπεριφορά
Ο υποχονδριακός ασθενής εμφανίζεται στον ιατρό ιδιαίτερα αγχωμένος περιγράφοντας το παραμικρό σύμπτωμά του με εξαιρετική λεπτομέρεια. Ο λόγος του και η συμπεριφορά του είναι ιδιαίτερα δραματικοί, χειριστικοί, σαν να επέρχεται «το τέλος του κόσμου»! Η απελπισία του είναι διάχυτη! Ανησυχία, νευρικότητα, αλλαγή στάσεων του σώματος, συμπτώματα άγχους: τρεμάμενη φωνή, έντονη βλεμματική επαφή, εφίδρωση, ταχυπαλμία κλπ. Παρ? όλα αυτά η συνεργασία με τον ιατρό είναι άμεση καθώς αυτή θα υποδείξει τη διάγνωση της ασθένειας! Είναι μάλιστα πρόθυμος να παρέχει και ο ίδιος πληροφορίες σχετικά με ιατρικά θέματα που έχει μελετήσει! Η αναγγελία του ιατρού ότι «δεν είναι τίποτα» ή ότι «το πρόβλημα είναι ψυχογενές» προκαλεί έντονες αντιδράσεις. Δεν αποδέχεται την ψυχογενή φύση των συμπτωμάτων του και δεν απευθύνεται ποτέ σε ψυχίατρο ή ψυχολόγο για θεραπεία. Η προσδοκία του παραμένει πάντα να εντοπιστεί η πραγματική αιτία του προβλήματος και να λάβει την κατάλληλη φαρμακευτική αγωγή. Εξάλλου ο ίδιος γνωρίζει καλύτερα!

Συνέπειες
Οι συνέπειες στη ζωή του πάσχοντα είναι σημαντικές. Η καθημερινότητα της οικογένειας και των άμεσα οικείων προσώπων είναι ιδιαίτερα επιβαρημένη. Συχνά αναζητούν οι ίδιοι συμβουλές από ειδικούς ψυχικής υγείας προκειμένου να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά την κατάσταση. Σε πολλές περιπτώσεις αρχίζουν να εκδηλώνουν και οι ίδιοι παρόμοια συμπτώματα, ιδιαίτερα τα μικρά παιδιά που μιμούνται τη συμπεριφορά των γονέων τους. Οι συνέπειες στον επαγγελματικό τομέα δεν είναι σημαντικές αν οι εμμονές περιορίζονται σε ώρες και χώρους μη επαγγελματικής απασχόλησης. Σε αντίθετη περίπτωση ο πάσχων δεν είναι σε θέση να εργαστεί ή αντιμετωπίζει σοβαρά προβλήματα διαπροσωπικών σχέσεων και αποδοτικότητας στο χώρο εργασίας του.
Στη Διαταραχή Πόνου το επίκεντρο των παραπόνων αφορά τον έντονο πόνο που βιώνεται, ο οποίος οφείλεται συνήθως σε αμιγώς ψυχολογικά αίτια ή σε επιδείνωση μια ασθένειας λόγω ψυχολογικών παραγόντων.
Τέλος, στη Δυσμορφοφοβία παρατηρείται έντονη ανησυχία για κάποια ανατομική διαφορά ή δυσμορφία στην εξωτερική εμφάνιση, π.χ., στο πρόσωπο, τα μαλλιά, το δέρμα, τα γεννητικά όργανα, το στήθος, τα άνω και κάτω άκρα, το βάρος, το ύψος κλπ. Και σε αυτήν την περίπτωση όμως οι έμμονες ιδέες του πάσχοντα εστιάζονται αποκλειστικά στην ανατομική διαφορά και όχι στο ενδεχόμενο μιας λανθάνουσας ασθένειας.
Η ψυχιατρική διάγνωση αναφέρεται στον αποκλεισμό των ακόλουθων διαταραχών:

Αγχώδεις Διαταραχές
Οι αγχώδεις διαταραχές συνοδεύονται συχνά και από έντονη ενασχόληση με θέματα υγείας. Η ανησυχία του πάσχοντα όμως εστιάζει σε διάφορα θέματα π.χ., διαπροσωπικές σχέσεις, δουλειά, οικογενειακή κατάσταση κλπ., και όχι μόνο στο ενδεχόμενο μιας σοβαρής ασθένειας. Επίσης, οι έμμονες ιδέες που χαρακτηρίζουν την ψυχαναγκαστική νεύρωση ομοιάζουν με αυτές της υποχονδρίας: επαναλαμβανόμενες και επίμονες ιδέες που «εισβάλλουν» στη σκέψη του πάσχοντα δίχως ο ίδιος να μπορεί να τις ελέγξει. Και σε αυτήν την περίπτωση όμως το περιεχόμενο αυτών (π.χ. αν η πόρτα είναι κλειδωμένη) ή των ψυχαναγκαστικών τελετουργικών πράξεων (π.χ. τσεκάρισμα αν η πόρτα είναι κλειδωμένη) ποικίλλει.

Ψυχωσική Συνδρομή
Στην ψυχωσική συνδρομή (σχιζοφρένεια, παραληρηματική διαταραχή) η έμμονη ιδέα των σωματικών ενοχλήσεων είναι αποτέλεσμα παραληρήματος και ο ίδιος ο ασθενής δεν συνειδητοποιεί την έλλειψη επαφής με την πραγματικότητα (πιστεύει ότι έχει γεμίσει παράσιτα, μικρόβια κοκ.). Αντιθέτως, ο υποχονδριακός ασθενής συνειδητοποιεί την υπερβολή της ανησυχίας του και είναι σε θέση να αναλογιστεί εναλλακτικές εκδοχές διάγνωσης, π.χ., ότι η αρρώστια που φοβάται δεν υφίσταται.

Πλασματικές ή ψευδείς ενοχλήσεις
Τα συμπτώματα της υποχονδρίας δεν είναι εσκεμμένα ή συνειδητά εκ μέρους του ασθενή. Για αυτό και απαιτείται σαφής διάκριση των διαταραχών που υπαινίσσονται πλασματικές ή ψευδείς ενοχλήσεις. Πιο συγκεκριμένα, ο πάσχων μπορεί να προσποιείται σωματικές ενοχλήσεις προκειμένου να θεωρηθεί ιατρικός ασθενής (Fictitious Disorder) ή να ψεύδεται ότι νοσεί προκειμένου να επιτύχει έναν επιδιωκόμενο σκοπό (Malingering Disorder).

Τέλος, κρίνεται απαραίτητη μια ευρύτερη αλλά και ρεαλιστική θεώρηση της διαταραχής της υποχονδρίας. Είναι γεγονός ότι όλοι οι άνθρωποι, υπό συγκεκριμένες περιστάσεις της ζωής (ασθένεια συγγενικών προσώπων, θάνατος), εκδηλώνουν ανησυχία για θέματα υγείας ή ακόμη και εμμονή για κάποια πιθανή οργανική πάθηση. Η ανησυχία αυτή όμως κάποια στιγμή παρέρχεται δίχως περαιτέρω επιπλοκές. Βιβλιογραφικά τίθεται το ερώτημα της θεώρησης της υποχονδρίας ως ένα σύμπτωμα και όχι ως μια αυτόνομη κλινική οντότητα: όλοι οι άνθρωποι, υπό δεδομένες συνθήκες, μπορούν να «γίνουν» υποχονδριακοί, σε ήπιο ή σοβαρό βαθμό, για μικρότερο ή μεγαλύτερο χρονικό διάστημα!

Αίτια
Η υποχονδρία αποτελεί μια πολύπλοκη ψυχική διαταραχή. Τα αίτια αυτής εντοπίζονται σε διάφορες παραμέτρους ή και σε συνδυασμό αυτών.
Γνωστική επεξεργασία και αντίληψη
Ερευνητικά δεδομένα υποδεικνύουν ότι η διαταραχή της υποχονδρίας χαρακτηρίζεται από σημαντικά «σφάλματα» στη γνωστική επεξεργασία και αντίληψη των ερεθισμάτων. Οι υποχονδριακοί ασθενείς «μεγαλοποιούν» τα αισθητηριακά ερεθίσματα και των πιο φυσιολογικών αντανακλαστικών του ανθρώπινου σώματος. Οι περισσότερες ενοχλήσεις που εκφράζουν σημειώνονται και σε υγιή άτομα, δεν γίνονται όμως αντιληπτές με παρόμοιο τρόπο. Πράγματι, ειδικά πειράματα υποδεικνύουν ότι το άγχος και η επίμονη παρατήρηση «παραμορφώνουν» στην αντίληψη του πάσχοντα ακόμη και τις πιο φυσιολογικές αισθητηριακές αντιδράσεις.

Τέλος, οι υποχονδριακοί ασθενείς εκδηλώνουν δυσκολία στην έκφραση και τον χειρισμό των συναισθημάτων τους: σκέφτονται με έναν πολύ συγκεκριμένο έως απόλυτο τρόπο, πρακτικά, με όρους οργανικής και όχι ψυχικής υγείας. Οι έννοιες της συναισθηματικής έκφρασης, της υποκειμενικότητας, του αφηρημένου τούς είναι σχεδόν άγνωστες. Ερευνητικές μελέτες τονίζουν ότι οι υποχονδριακοί ασθενείς πάσχουν από αλεξιθυμία: τη δυσκολία να εκφράσουν τα συναισθήματά τους με λέξεις και λόγια, καταλήγοντας στην έκφραση αυτών μέσω σωματικών ενοχλήσεων.

Αντιμετώπιση
Το πρώτο σημαντικό βήμα αντιμετώπισης της υποχονδρίας αφορά τη συνειδητοποίηση ότι πρόκειται για μια σοβαρή και επώδυνη ψυχική πάθηση. Ο πάσχων βιώνει έντονο άγχος με σημαντικές συνέπειες σε όλες τις δραστηριότητές του. Η αντιμετώπιση «δεν είναι τίποτα, στο μυαλό του είναι», δεν επιφέρει θετικά αποτελέσματα. Προέχει η δημιουργία μιας σχέσης εμπιστοσύνης μεταξύ θεράποντος ιατρού και ασθενή. Ο ιατρός πρέπει να είναι διατεθειμένος να «ακούσει» περισσότερο παρά να «κάνει» κάτι για το πρόβλημα. Εξάλλου αυτή είναι και η βασική επιδίωξη του ασθενή: η έκφραση του έντονου άγχους που τον διακατέχει! Επιβάλλεται λεπτομερής ιατρική εξέταση και ψυχολογική αξιολόγηση, ιδιαίτερα στην περίπτωση που ο ασθενής αρνείται να συμβουλευθεί έναν ειδικό ψυχικής υγείας. Οι πολλαπλές εξετάσεις και τεστ θα πρέπει να αποφεύγονται, ιδιαίτερα όταν επιβαρύνουν την υγεία του πάσχοντα. Η δημιουργία σχέσεως συμμαχίας με τον ασθενή λειτουργεί θετικά και διασπά το φαύλο κύκλο των επαναλαμβανόμενων εξετάσεων, των πολλαπλών επισκέψεων

: Ειρήνη Τζελέπη (Συμβουλευτική & Ψυχοθεραπεία εφήβων-ενηλίκων. )